Τα τοπία αποτελούν αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης του ανθρώπου με τη φύση και οι επιδράσεις των ανθρώπινων δραστηριοτήτων σε αυτά μελετώνται εκτενώς εδώ και δεκαετίες. Η εκτίμηση των επιπτώσεων των διαφόρων έργων στα τοπία έχει ενσωματωθεί στην ευρωπαϊκή και εθνική νομοθεσία πρωτίστως μέσω των Μελετών Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ). Σε αυτές αποδίδονται συνήθως μέσω μεθόδων αξιολόγησης τοπιολογικών μεταβολών και οπτικής παρείσδυσης μια εκτίμηση και αξιολόγηση των αλλαγών στην εικόνα της ευρύτερης περιοχής λόγω του έργου.
Συχνά παρατηρούνται αντιδράσεις σε προγραμματιζόμενα έργα από τις τοπικές κοινότητες, που εστιάζουν σε ζητήματα του τοπίου. Η ανάλυση της αντίληψης των τοπικών κοινοτήτων για τις επιπτώσεις προγραμματιζόμενων έργων μπορεί να προσφέρει σημαντικές πληροφορίες για την διαχείριση των τοπίων που προγραμματίζονται να γίνουν οι αλλαγές συμπληρώνοντας τις ποσοτικές μεθόδους αξιολόγησης με ποιοτικά χαρακτηριστικά.
Διαφορετικά είδη επιπτώσεων
Μια γενική τυποποίηση των επιπτώσεων για όλους τους τύπους έργων δεν μπορεί να γίνει καθώς έχουν πολύ διαφορετικά χαρακτηριστικά μεταξύ τους. Μια γενική όμως διάκριση μπορεί να γίνει ανάμεσα σε δυο βασικές κατηγορίες:
Άμεσες επιπτώσεις
Επιπτώσεις που σχετίζονται με τις αισθήσεις, κυρίως την οπτική ή ακουστική όχληση από ένα έργο ή μια επέμβαση. Πρόκειται για αλλαγές στα επιμέρους χαρακτηριστικά του τοπίου που γίνονται αντιληπτές από την επαφή με αυτές.
Έμμεσες επιπτώσεις
Επιπτώσεις που δεν εντοπίζονται σε οπτική ή ακουστική όχληση αλλά σε επιπτώσεις που σχετίζονται περισσότερο με ψυχολογικούς και κοινωνικούς παράγοντες. Πρόκειται για αλλαγές στον χαρακτήρα του τοπίου όπως αυτός αποτυπώνεται στην αντίληψη και στη μνήμη του καθενός. Πολύ συχνά σχετίζονται με την συνάρθρωση επιμέρους αλλαγών οι οποίες δρουν σωρευτικά και αλλάζουν την συνολική αντίληψη που έχουμε για το χαρακτήρα ενός τοπίου (πχ από κάτι «φυσικό» σε κάτι «ανθρωπογενές»). Επίσης περιλαμβάνονται και αλλαγές που προκαλούνται ως συνέπεια των αρχικών αλλαγών ( πχ ένας αγροτικός δρόμος επιφέρει συν τοις άλλοις αλλαγές στις χρήσεις γης της περιοχής λόγω πολεοδομικής νομοθεσίας)
Διαφορετικά είδη επιπτώσεων των ΑΠΕ
Όσον αφορά στα έργα των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας έχουν γίνει προσπάθειες αποτιμήσεις των επιπτώσεων τους στα τοπία. Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία οι επιπτώσεις είναι διαφορετικές ανάλογα με το είδος των ΑΠΕ.
Πηγή: Frolova et al (2019)
Καθώς κάθε είδος έχει διαφορετικές επιπτώσεις για μια συγκριτική αξιολόγηση χρησιμοποιούνται κοινοί δείκτες όπως η αλλαγή χρήσεων γης, η οπτική όχληση και η αντίληψη των πολιτών (Ioannidis, R. and Koutsoyiannis, D., 2020.)
Παρακάτω θα αναλύσουμε τους τρόπους με τους οποίους μπορεί κάποιος να καταγράψει την αντίληψη των πολιτών για τις επιπτώσεις των ΑΠΕ στο τοπίο.
Μεθοδολογία
Για την καταγραφή των επιπτώσεων στα τοπία υπάρχουν μια σειρά από εργαλεία και μέθοδοι. Αναλύουμε εδώ μια προσέγγιση που μπορεί να βοηθήσει τους ενδιαφερόμενους για να αναλύσουν το ζήτημα με ένα συστηματικό τρόπο.
Ορίζω την περιοχή μου
Για να ξεκινήσω την καταγραφή ορίζω την περιοχή ενδιαφέροντος με σαφήνεια. Τα όρια της εξαρτώνται από το αντικείμενο διερεύνησης μου.
Αν πρόκειται για ένα ποτάμι η περιοχή ενδιαφέροντος ορίζεται από την λεκάνη απορροής του ή από κάποια υπολεκάνη. Για τις λεκάνες απορροής της Ελλάδας στοιχεία μπορείτε να βρείτε εδώ
Αν πρόκειται για έναν οικισμό η περιοχή ενδιαφέροντος ορίζεται είτε από τα όρια του οικισμού είτε από τα όρια της κοινότητας που ανήκει. Για τις κοινότητες μπορείτε να βρείτε τα όρια του εδώ
Αν πρόκειται για ένα δήμο η περιοχή ενδιαφέροντος ταυτίζεται με τα όρια του.
Αν πρόκειται για μια άλλη οντότητα όπως πχ ένα βουνό τότε θα χρειαστεί κάποια επεξεργασία δεδομένων για να καταλήξουμε στα όρια της περιοχής.
Ορίζω τους ενδιαφερόμενους
Μέσα στα όρια της περιοχής ενδιαφέροντος ζουν και εργάζονται άνθρωποι που επηρεάζουν και επηρεάζονται από τα τοπία της. Ταυτόχρονα άλλοι άνθρωποι επισκέπτονται την περιοχή για διάφορους λόγους όπως η αναψυχή, έρευνα, κα. Τέλος στην περιοχή δραστηριοποιείται ένα αριθμός φορέων που είτε αναλαμβάνουν διάφορες δράσεις με άμεση επίδραση στο τοπίο όπως πχ μια περιβαλλοντική οργάνωση είτε έχουν κάποιου είδους αρμοδιότητες που επηρεάζουν το τοπίο όπως πχ η δασική υπηρεσία.
Όλοι αυτοί αποτελούν τα ενδιαφερόμενα μέρη που έχουν διαφορετική σχέση με τα τοπία της περιοχής και ως εκ τούτου προσδίδουν και διαφορετική αξία σε αυτά. Ως εκ τούτου έχουν και διαφορετική αντίληψη για τις επιπτώσεις σε αυτά. Για την πληρέστερη καταγραφή των επιπτώσεων στα τοπία της περιοχής οφείλουμε να συμπεριλάβουμε όσο το δυνατό αντιπροσωπευτικό δείγμα από τους ενδιαφερόμενους. Καταρτίζουμε ένα κατάλογο με τα στοιχεία επικοινωνίας τους και το ρόλο που έχουν στην περιοχή (βλ εικόνα).
Ανάλογα με την εστίαση μας πχ στα τοπία των βουνών μπορούμε να περιορίσουμε το δείγμα μας στους άμεσα ενδιαφερόμενους πχ στους κτηνοτρόφους, στους ορειβάτες κλπ.
Διαλέγω τα εργαλεία μου
Για την καταγραφή μπορούμε να επιλέξουμε από μια σειρά εργαλείων ανάλογα με τη στόχευση μας και τους διαθέσιμους πόρους που έχουμε στη διάθεση μας. Παρακάτω παρουσιάζουμε διάφορα εργαλεία που έχουν εφαρμοστεί κατά περίπτωση κάνοντας μια διάκριση ανάλογα με τις δυνατότητες της έρευνας μας.
Αρχικά καθορίζουμε αν η έρευνα μας θα είναι εξ αποστάσεως (διαδικτυακή, τηλεφωνική, κα) ή επιτόπια. Αυτό εξαρτάται τόσο από τις δυνατότητές μας να πραγματοποιήσουμε μια επίσκεψη στην περιοχή ενδιαφέροντος όσο και από τα ενδιαφερόμενα μέρη που έχουμε καθορίσει για την έρευνα, π.χ. κάτοικοι, επισκέπτες κ.ά.
Για πληρέστερη καταγραφή των επιπτώσεων προσπαθούμε να συμπεριλάβουμε τόσο τις άμεσες όσο και τις έμμεσες επιπτώσεις. Για τις άμεσες επιπτώσεις ερωτήσεις κλειστού τύπου μέσω ερωτηματολογίου μπορούν να καλύψουν το θέμα αλλά για τις έμμεσες μπορεί να χρειαστεί να αφήσουμε χώρο στους συμμετέχοντες να περιγράψουν τις επιπτώσεις με ελεύθερο τρόπο μέσω κάποιου ανοιχτού τύπου ερώτηση. Αυτή η επιλογή εξαρτάται από το βάθος ανάλυσης που θέλουμε/μπορούμε να φτάσουμε.
Πολλές έρευνες εξερευνούν τη στάση των συμμετεχόντων σε διαφορετικά σενάρια ανάπτυξης ενός έργου. Στην περίπτωση των έργων παραγωγής αιολικής ενέργειας είναι συχνό να εξετάζονται η απόσταση, η θέση, ο αριθμός των ανεμογεννητριών, το μέγεθος τους κα. ως μεταβαλλόμενα χαρακτηριστικά ενός έργου.
Παράλληλα για την κατανόηση της αντίληψης των επιπτώσεων από τους συμμετέχοντες χρειάζεται να καταγράψουμε διάφορα από τα χαρακτηριστικά τους όπως η ηλικία, το επάγγελμα, κα. Σημαντικό σε αυτή την καταγραφή είναι ο τόπος κατοικίας των συμμετεχόντων.
