Τα τοπία του σήμερα έχουν προκύψει μέσα από τις διεργασίες του παρελθόντος και τις μεταβολές που συντελέστηκαν. Αποτελούν μάρτυρες της σχέσης μας με το φυσικό περιβάλλον, των πρακτικών που ακολουθούσαμε, των αξιών που κυριαρχούσαν και των επιλογών που έγιναν βάσει αυτών των αξιών στο παρελθόν. Οι φυσικές διεργασίες μεταβολής επηρεάζουν το τοπίο μακροπρόθεσμα, αλλά η μεταβολή σε μικρή χρονική κλίμακα, όπως είναι οι δεκαετίες, προκαλείται συνήθως από τον άνθρωπο.
Η ανάλυση των αλλαγών στα τοπία μας και των παραγόντων που συντέλεσαν σε αυτές προσφέρει έναν χρήσιμο οδηγό για τη διαχείριση των προκλήσεων που αντιμετωπίζουν σήμερα.
Αναζητώντας την αλυσίδα των αλλαγών
Αλλαγές στο τοπίο
Οι αλλαγές αυτές μπορούν να αφορούν επιμέρους στοιχεία όπως τις χρήσεις γης, τη βλάστηση, τα υδάτινα στοιχεία, τις κατασκευές, τα κτίρια, τους φυτοφράχτες, κ.ά. και τη μετατροπή τους σε άλλα στοιχεία – για παράδειγμα τη μετατροπή μιας καλλιέργειας σε βοσκότοπο ή σε δομημένη επιφάνεια. Ανάλογα με την κλίμακα ανάλυσης μπορεί να γίνει η καταγραφή των μεταβολών, από το επίπεδο ενός οικισμού και τις αλλαγές στο κτιριακό του απόθεμα, μέχρι ευρύτερες γεωγραφικές ενότητες όπως η εγκατάλειψη της αγροτικής γης στη Μεσόγειο, με την αντίστοιχη επιλογή της κλίμακας των στοιχείων που καταγράφονται.
Διεργασίες των αλλαγών
Η κατηγοριοποίηση των αλλαγών σε ευρύτερες διεργασίες αναδεικνύει μοτίβα και τάσεις που μας βοηθούν να κατανοήσουμε διάφορα φαινόμενα. Ευρύτερες διεργασίες όπως η αστικοποίηση, η εντατικοποίηση ή η επέκταση των καλλιεργειών, η αποψίλωση των δασών κ.ά. δίνουν στις αλλαγές που παρατηρούμε ένα ευρύτερο πλαίσιο κατανόησης. Πολλές από αυτές τις διεργασίες είναι αλληλοσυνδεόμενες και τα όρια μεταξύ τους δυσδιάκριτα, για παράδειγμα η μετατροπή από καλλιέργειες σε αστική γη αποτελεί μια αλυσίδα διεργασιών – εγκατάλειψη αγροτικής γης και αστικοποίηση.
Παράγοντες των αλλαγών
Η συσχέτιση των αλλαγών και των ευρύτερων διεργασιών με συγκεκριμένες αιτίες που τις προκαλούν είναι μια αρκετά σύνθετη διαδικασία καθώς συνήθως είναι αποτέλεσμα διαφόρων παραγόντων. Σε κάθε περίπτωση, μπορούμε να εντοπίσουμε συγκεκριμένους παράγοντες που φαίνεται να επηρεάζουν τις αλλαγές, από ευρύτερους, όπως η αύξηση ή μείωση του πληθυσμού, η μετανάστευση και η κλιματική αλλαγή έως τοπικούς, όπως η διάνοιξη δρόμων ή η δημιουργία αρδευτικού δικτύου. Για να διευκολύνουμε την έρευνα, συνήθως διακρίνουμε επιμέρους κατηγορίες παραγόντων: οικονομικοί / τεχνολογικοί / θεσμικοί / πολιτισμικοί / κοινωνικοί / περιβαλλοντικοί.
Δρώντες των αλλαγών
Πρόκειται για τους ανθρώπους που κάνουν τις αλλαγές, είτε αυτοί είναι οι αγρότες που αλλάζουν μια καλλιέργεια, είτε είναι μια τεχνική υπηρεσία που διανοίγει ένα δρόμο ή φτιάχνει ένα φράγμα. Ανάλογα με τη δικαιοδοσία που έχουν στον χώρο, τα διάφορα στοιχεία του τοπίου και στη γη, αλλά και τους παράγοντες που τους επηρεάζουν, οι δρώντες παίρνουν τις τελικές αποφάσεις και κάνουν τις τελικές επιλογές για τις αλλαγές στο τοπίο.
Μεθοδολογία
Για την καταγραφή των μεταβολών στα τοπία υπάρχουν μια σειρά από εργαλεία και μέθοδοι. Αναλύουμε εδώ μια προσέγγιση που μπορεί να βοηθήσει τους ενδιαφερόμενους να αναλύσουν το ζήτημα με ένα συστηματικό τρόπο.
Ορίζω την περιοχή μου
Για να ξεκινήσω την καταγραφή ορίζω την περιοχή ενδιαφέροντος με σαφήνεια. Τα όριά της εξαρτώνται από το αντικείμενο διερεύνησης μου.
Αν πρόκειται για ένα ποτάμι η περιοχή ενδιαφέροντος ορίζεται από την λεκάνη απορροής του ή από κάποια υπολεκάνη. Για τις λεκάνες απορροής της Ελλάδας στοιχεία μπορείτε να βρείτε εδώ
Αν πρόκειται για έναν οικισμό η περιοχή ενδιαφέροντος ορίζεται είτε από τα όρια του οικισμού είτε από τα όρια της κοινότητας που ανήκει. Για τις κοινότητες μπορείτε να βρείτε τα όρια του εδώ
Αν πρόκειται για ένα δήμο η περιοχή ενδιαφέροντος ταυτίζεται με τα όρια του.
Αν πρόκειται για μια άλλη οντότητα όπως πχ ένα βουνό τότε θα χρειαστεί κάποια επεξεργασία δεδομένων για να καταλήξουμε στα όρια της περιοχής.
Ορίζω τους ενδιαφερόμενους
Μέσα στα όρια της περιοχής ενδιαφέροντος ζουν και εργάζονται άνθρωποι που επηρεάζουν και επηρεάζονται από τα τοπία της. Ταυτόχρονα άλλοι άνθρωποι επισκέπτονται την περιοχή για διάφορους λόγους, όπως αναψυχή, έρευνα, κ.ά. Τέλος, στην περιοχή δραστηριοποιείται ένας αριθμός φορέων που είτε αναλαμβάνουν διάφορες δράσεις με άμεση επίδραση στο τοπίο, όπως π.χ. μια περιβαλλοντική οργάνωση, είτε έχουν κάποιου είδους αρμοδιότητες που επηρεάζουν το τοπίο, όπως π.χ. η δασική υπηρεσία.
Καταγραφή των συμμετεχόντων και στόχοι συμμετοχής στο σχεδιασμό της μελέτης των τοπίων των Πρεσπών
Όλοι αυτοί αποτελούν τα ενδιαφερόμενα μέρη που έχουν διαφορετική σχέση με τα τοπία της περιοχής και ως εκ τούτου προσδίδουν και διαφορετική αξία σε αυτά. Για την πληρέστερη καταγραφή της αξίας των τοπίων της περιοχής οφείλουμε να συμπεριλάβουμε όσο το δυνατόν αντιπροσωπευτικό δείγμα από τους ενδιαφερόμενους. Καταρτίζουμε για τον λόγο αυτό έναν κατάλογο με τα στοιχεία επικοινωνίας τους και τον ρόλο που έχουν στην περιοχή.
Ανάλογα με την εστίασή μας μπορούμε να περιορίσουμε το δείγμα μας στους άμεσα ενδιαφερόμενους. Για παράδειγμα σε ένα αγροτικό τοπίο μπορούμε να περιοριστούμε στους αγρότες, τους συνεταιρισμούς, κλπ.
Διαλέγω τα εργαλεία μου
Για την καταγραφή μπορούμε να επιλέξουμε από μια σειρά εργαλείων ανάλογα με τη στόχευσή μας και τους πόρους που έχουμε στη διάθεσή μας. Παρακάτω παρουσιάζουμε διάφορα εργαλεία που έχουν εφαρμοστεί διεθνώς διακρίνοντας κατάλληλες επιλογές ανάλογα με τις δυνατότητες της έρευνάς μας.
Αρχικά καθορίζουμε αν μας ενδιαφέρει να καταγράψουμε πού έγιναν αλλαγές στο τοπίο οπότε και η έρευνα μας θα περιλαμβάνει χωρική αποτύπωση των αλλαγών στα τοπία ή αν μας ενδιαφέρει μόνο τι είδους αλλαγές έγιναν οπότε θα καταγράψουμε τα στοιχεία του τοπίου που αλλάζουν. Αυτή η επιλογή εξαρτάται και από τις δυνατότητες να χρησιμοποιήσουμε τεχνικά μέσα όπως χάρτες και αεροφωτογραφίες, αλλά και από τις δυνατότητες των συμμετεχόντων να χειριστούν αυτά τα μέσα.
Αν θέλουμε να καταγράψουμε και τους παράγοντες που επηρεάζουν τις αλλαγές θα πρέπει να συμπεριλάβουμε στην έρευνά μας κάποιου είδους ερωτήσεις, είτε κλειστού τύπου μέσω ερωτηματολογίου, είτε ανοιχτού τύπου μέσω συνεντεύξεων. Αυτή η επιλογή εξαρτάται από το βάθος ανάλυσης που θέλουμε/μπορούμε να φτάσουμε και το αν θέλουμε να βγάλουμε μετρήσιμα αποτελέσματα.
Παράλληλα για την κατανόηση της αντίληψης των αλλαγών από τους συμμετέχοντες χρειάζεται να καταγράψουμε διάφορα από τα χαρακτηριστικά τους όπως η ηλικία, το επάγγελμα, κ.ά.
