Δουλεύοντας με τα τοπία του Αώου

Η αξία και η σημασία των τοπίων της λεκάνης του Αώου, που αποτυπώνει τη σχέση των ανθρώπων της περιοχής και των επισκεπτών με τον τόπο και τη φύση του, αναγνωρίζεται πλέον στις επίσημες κρατικές πολιτικές μετά και την ανακήρυξη του τμήματος του ποταμού Σαραντάπορου που ήταν εκτός προστασίας ως προστατευόμενου τοπίου και προστατευόμενου φυσικού σχηματισμού (ΦΕΚ 6679/27-11-2023). Ταυτόχρονα, αυτά τα τοπία έχουν τη δική τους αξία και σημασία για τους κατοίκους της περιοχής και τους επισκέπτες.

Στο MedINA πιστεύουμε ότι οι κάτοικοι της περιοχής που ζουν τον τόπο και οι άνθρωποι που εμπλέκονται στην εφαρμογή των διαφόρων πολιτικών σε τοπικό επίπεδο, διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του τοπίου, επομένως χρειάζεται να εμπλέκονται ενεργά στη διαχείρισή του. Σε αυτό το πλαίσιο πραγματοποιήσαμε μια έρευνα με ερωτηματολόγιο στους κατοίκους της λεκάνης του Αώου με διπλή στόχευση: αφενός να καταγράψουμε τον χαρακτήρα των τοπίων της περιοχής και την αξία που οι κάτοικοι τούς αποδίδουν, αφετέρου την άποψή τους για τις πιθανές επιπτώσεις από την κατασκευή Μικρών Υδροηλεκτρικών Έργων (ΜΥΗΕ) σε αυτά τα τοπία.

Η έρευνα πραγματοποιήθηκε στο διάστημα 14 – 21 Νοεμβρίου 2023 σε 49 κατοίκους από 16 χωριά, εκ των οποίων πέντε (5) συναντήσαμε στα Γιάννενα. Στόχος μας ήταν να καλύψουμε δειγματοληπτικά και τις τρεις (3) υπολεκάνες του Αώου, λαμβάνοντας υπόψη την πληθυσμιακή κατανομή, τα υφιστάμενα ΜΥΗΕ και τη συγκέντρωση προγραμματιζόμενων ΜΥΗΕ. Η δειγματοληψία ήταν μεικτή, μέσω επαφών και τυχαία με επισκέψεις σε καφενεία.

Εικόνα 1. Χωρική κατανομή συμμετεχόντων στην έρευνα

Το ερωτηματολόγιο, που διατίθεται στο παράρτημα του παρόντος, χωρίστηκε σε τέσσερις (4) θεματικές:

Α. Ποιος είναι ο χαρακτήρας και η αξία των τοπίων της περιοχής
Μέσα από πέντε (5) ερωτήσεις ανοικτού και κλειστού τύπου καταγράψαμε τα στοιχεία του τοπίου που είναι σημαντικά για τους συμμετέχοντες, τα σημεία που έχουν για αυτούς/ές ιδιαίτερη σημασία, και τους ζητήσαμε να μας περιγράψουν τι κάνει το τοπίο της περιοχής τους ξεχωριστό.

Β. Αξιολόγηση των απειλών για τα τοπία της περιοχής
Χρησιμοποιώντας μια λίστα με ενδεχόμενες πιέσεις για τα τοπία της περιοχής, καλέσαμε τους συμμετέχοντες να αξιολογήσουν πόσο σημαντικές είναι για την περιοχή τους με χρήση της κλίμακας likert (1 ως 5). Η λίστα από πιέσεις καταρτίστηκε μέσω βιβλιογραφικής ανάλυσης εστιάζοντας σε ορεινά τοπία, ενώ υπήρχε δυνατότητα προσθήκης άλλων πιέσεων από τους ερωτηθέντες.

Γ. Επιπτώσεις ΜΥΗΕ στο τοπίο
Ακολουθώντας παραδείγματα από τη διεθνή βιβλιογραφία για τη διάρθρωση σχετικών ερευνών, καταγράψαμε την άποψη των συμμετεχόντων για την ανάπτυξη των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας (ΑΠΕ) γενικά και των ΜΥΗΕ ειδικά, καθώς και την εκτίμησή τους για τις επιπτώσεις αυτών των έργων στο τοπίο. Ειδικότερα για τα ΜΥΗΕ χρησιμοποιήσαμε μια γενική ερώτηση και μια λίστα επιπτώσεων που καλούνται να αξιολογήσουν οι συμμετέχοντες μέσω κλίμακας likert (1 ως 5) με δυνατότητα προσθήκης άλλων επιπτώσεων.

Δ. Διαβούλευση και ενημέρωση για τα ΜΥΗΕ
Η ενημέρωση των πολιτών για τα έργα ΑΠΕ αποτελεί σημαντικό παράγοντα που επηρεάζει την αντίληψη που έχουν για αυτά. Ταυτόχρονα η διαβούλευση των Μελετών Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων (ΜΠΕ) των έργων είναι υποχρεωτική και αποτελεί τη μοναδική έννομη δυνατότητα παρέμβασης των πολιτών στις αποφάσεις σε τοπικό επίπεδο. Σε αυτό το πλαίσιο καταγράψαμε αν και από πού ενημερώθηκαν οι συμμετέχοντες για τα έργα ΜΥΗΕ, υφιστάμενα ή προγραμματιζόμενα, αν ενημερώθηκαν για τις επιπτώσεις και τα οφέλη τους, αν έχουν συμμετάσχει σε κάποια σχετική διαβούλευση και, τέλος, αν θα τους ενδιέφερε να συμμετάσχουν και ποιος θα ήταν ο καλύτερος τρόπος συμμετοχής.

Από την ανάλυση των αποτελεσμάτων που δημοσιεύτηκε στην έκθεση «Τοπία του Αώου και οι επιπτώσεις των Μικρών Υδροηλεκτρικών Έργων μέσα από τα μάτια των κατοίκων» προκύπτει ότι οι κάτοικοι της περιοχής ανησυχούν για τις πιέσεις που δέχονται τα τοπία λόγω της πληθυσμιακής συρρίκνωσης και της αλλαγής του παραγωγικού χαρακτήρα της περιοχής και όχι λόγω των τεχνικών έργων και των υποδομών. Τα αιολικά πάρκα και οι ανεμογεννήτριες αποτελούν τη σοβαρότερη απειλή από τις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) για τα τοπία, σύμφωνα με τις απαντήσεις τους.
Παρόλα αυτά, εμφανίζονται προβληματισμένοι με τις επιπτώσεις της κατασκευής Μικρών Υδροηλεκτρικών Έργων στα τοπία, ανησυχώντας για το πώς θα επηρεάσουν τον χαρακτήρα τους, τον οποίο πολλοί αντιλαμβάνονται ως άγριο, παρθένο και με μικρή ανθρώπινη παρέμβαση. Παρότι το 71% συμφωνεί με την ανάγκη ανάπτυξης περισσότερων ΑΠΕ σε εθνικό επίπεδο, οι περισσότεροι (αθροιστικά 43,8%) τοποθετούνται αρνητικά σε σχέση με τη χωροθέτηση ΜΥΗΕ στην περιοχή.

Η επικράτηση της αρνητικής γνώμης για τα ΜΥΗΕ δεν σχετίζεται τόσο με τις επιπτώσεις που θεωρούν ότι θα έχουν στα τοπία, όσο με τη γενικότερη αντίληψη που έχουν οι κάτοικοι για τα οφέλη και τις συνολικές επιπτώσεις τους, καθώς και για τη μεταξύ τους σχέση. Το ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι το 57% όσων έχουν πολύ αρνητική ή αρνητική άποψη για τα ΜΥΗΕ, συμφωνούν εν γένει με την ανάπτυξη των ΑΠΕ, αν και πολλοί από αυτούς συμπλήρωσαν την ανάγκη για σωστό σχεδιασμό και χωροθέτηση, για σεβασμό του τόπου και της τοπικής οικονομίας, για κάποιο όριο ή μέτρο στη διαδικασία ανάπτυξής τους. Ένα στοιχείο που σχετίζεται με τη διαδικασία χωροθέτησης και καταγράφηκε από διάφορους ερωτηθέντες ήταν η σωρευτική επίδραση των ΑΠΕ στο τοπίο, η οποία είναι πιο δύσκολο να αξιολογηθεί σε σχέση με μεμονωμένα έργα αλλά θεωρείται συνολικά ως απειλή.

Η απουσία συμμετοχής των πολιτών στον σχεδιασμό αυτών των έργων φαίνεται και από τις διαδικασίες διαβούλευσης για τα ΜΥΗΕ. Το 55% των συμμετεχόντων δήλωσε ότι δεν έχει ενημερωθεί επίσημα από κάποια αρχή για τα υδροηλεκτρικά έργα. Μόνο οι εννέα (9) από τους 49 ερωτηθέντες έχουν συμμετάσχει σε κάποια διαβούλευση για ΜΥΗΕ, και από αυτούς οι περισσότεροι έχουν κάποια σχέση με τη δημόσια διοίκηση και την αυτοδιοίκηση. Πάντως το 77% των ερωτηθέντων θα ήθελαν να συμμετάσχουν σε κάποια διαβούλευση μελλοντικά.

Εικόνα 3. Αποσπάσματα από σχόλια των ερωτηθέντων σε σχέση με τις ΑΠΕ και τα ΜΥΗΕ

Με την έρευνά μας επιδιώκουμε αφενός να συνεισφέρουμε στην ευρύτερη συζήτηση που υπάρχει στην περιοχή του Αώου σχετικά με την κατασκευή ΜΥΗΕ και αφετέρου να φέρουμε στο προσκήνιο τις απόψεις των κατοίκων για τον σχεδιασμό δραστηριοτήτων οι οποίες επηρεάζουν τα τοπία που εκείνοι βιώνουν.