Δουλεύοντας με τα τοπία της Δυτικής Μεσσηνίας

Με τη συνεργασία και υποστήριξη του Ιδρύματος Καπετάν Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου (ΙΚΒΚΚ) σχεδιάσαμε μια πιλοτική δράση για να καταγράψουμε την ιστορία του αγροτικού τοπίου της περιοχής μέσα από τα μάτια των κατοίκων και των φορέων και να συλλέξουμε τις προτάσεις τους σχετικά με το πώς θα μπορούσαμε να αναδείξουμε αυτή την ιστορία.

Το τοπίο της περιοχής, που ξεκινάει από την Κυπαρισσία, εκτείνεται μέχρι την Πύλο και περικλείεται από την οροσειρά Αιγάλεω, σήμερα αποτελείται κυρίως από ελαιώνες, εκτός από τις ακτές που παρουσιάζουν τουριστική ανάπτυξη και συγκεντρώνουν τουριστικά καταλύματα. Παλιότερες όμως αναφορές κάνουν λόγο για μια περιοχή όπου καλλιεργούνταν ευρέως η κορινθιακή σταφίδα, αποκαλούμενη και «μαύρος χρυσός» εξαιτίας της υψηλής αξίας που είχε στη διεθνή αγορά και της σημασίας της για την οικονομία της περιοχής αλλά και του ελληνικού κράτους εν γένει. Πώς από τον «μαύρο χρυσό» και την πολυκαλλιέργεια φτάσαμε στην επικράτηση των ελαιώνων; Ποια είναι τα ίχνη αυτής της αγροτικής ιστορίας του τόπου;

Διατυπώνοντας αυτά τα ερωτήματα πραγματοποιήσαμε την 1η επίσκεψη στη Δυτική Μεσσηνία στις 13-14 Οκτώβρη 2022 όπου συναντηθήκαμε με 9 άτομα από 4 χωριά (Χώρα, Μυρσινοχώρι, Βλαχόπουλο, Γαργαλιάνους) και καταγράψαμε μαρτυρίες για την εξέλιξη του τοπίου σε κάθε περιοχή. Στη συνέχεια περιηγηθήκαμε σε αυτές τις περιοχές, αναζητήσαμε αυτά τα σημεία και τραβήξαμε φωτογραφίες.

Σημεία από τη συμμετοχική χαρτογράφηση και φωτογραφίες κατά την επίσκεψη στην ευρύτερη περιοχή του Βλαχόπουλου

Ακολούθως πραγματοποιήθηκε εργαστήριο συμμετοχικού σχεδιασμού την Τετάρτη 23 Νοεμβρίου 2022 στη Χώρα Μεσσηνίας. Στόχος του εργαστηρίου ήταν να συμπληρώσουμε τη χαρτογράφηση της εξέλιξης του αγροτικού τοπίου της περιοχής και να συζητήσουμε για την αξία του, τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει και τις ευκαιρίες για την ανάδειξή του.

Προσκλήθηκαν κάτοικοι της περιοχής, μέλη παραγωγικών φορέων και πολιτιστικών συλλόγων, και συμμετείχαν τελικά 13 άτομα. Στο εργαστήριο καταγράφηκαν επιπλέον σημεία του αγροτικού τοπίου της περιοχής που έχουν ενδιαφέρον και συνδέονται με την εξέλιξή του, καθώς και οι προκλήσεις που αντιμετωπίζει. Ακολούθως, διατυπώθηκαν και συζητήθηκαν προτάσεις και δράσεις που θα μπορούσαν να συμβάλουν στη διαφύλαξη και ανάδειξη του τοπίου της περιοχής και της ιστορίας του.

Τέλος, προτάθηκαν συγκεκριμένα βήματα που μπορούν να συμβάλουν στην κατεύθυνση της συνολικής διαχείρισης του τοπίου:

• Συνολική καταγραφή και μελέτη των στοιχείων του τοπίου από ομάδες – φορείς. Πρόκειται για ένα βήμα που μπορεί να γίνει με συνεργασία φορέων, όπως πανεπιστήμια, αλλά και μικρότερων εθελοντικών ομάδων. Απαιτεί τόσο την εξειδικευμένη γνώση των επιστημόνων όσο και την παραδοσιακή γνώση των κατοίκων και αγροτών.
• Κινητοποίηση – ευαισθητοποίηση φορέων, επαγγελματιών και κατοίκων για τη διαφύλαξη των στοιχείων του τοπίου. Κτίρια τα οποία έχουν κηρυχθεί διατηρητέα αλλά παραμένουν εγκαταλελειμμένα, στοιχεία του τοπίου που παραμένουν ξεχασμένα, έθιμα που διατηρούνται μέσα από προσπάθειες ομάδων και συλλόγων κ.ά., για την ανάδειξη και διαφύλαξη των οποίων απαιτείται η ενημέρωση, ευαισθητοποίηση και κινητοποίηση των φορέων που είναι υπεύθυνοι γι’ αυτά.
• Η δημιουργία ενός ολοκληρωμένου τουριστικού οδηγού που θα ενσωματώνει τόσο αυτά τα στοιχεία, όσο και τις μαρτυρίες και τις αφηγήσεις που τα συνέχουν μπορεί να αποτελέσει το υλικό αποτέλεσμα μια τέτοιας προσπάθειας. Μέσω διαδρομών που μπορούν να αποτυπώνουν την ιστορία της σταφίδας και της ελιάς, ενσωματώνοντας και άλλα ιστορικά στοιχεία και σημεία φυσικού κάλλους, ο επισκέπτης της περιοχής θα έχει έναν οδηγό για την εξερεύνηση του τοπίου της περιοχής.

Η καταγραφή των αποτελεσμάτων του εργαστηρίου σε χάρτη