Δουλεύοντας με τα παιδιά στα τοπία της Δυτικής Μεσσηνίας

Με τη συνεργασία και υποστήριξη του Ιδρύματος Καπετάν Βασίλη και Κάρμεν Κωνσταντακόπουλου (ΙΚΒΚΚ) σχεδιάσαμε την πιλοτική εκπαιδευτική δράση «Το τοπίο του μέλλοντός μας». Πρόκειται για ένα εκπαιδευτικό πρόγραμμα που στόχο του έχει να ευαισθητοποιήσει και κινητοποιήσει έφηβα άτομα ως ενεργούς πολίτες για ζητήματα που αφορούν το τοπίο και τις συμμετοχικές διαδικασίες που εστιάζουν σ’ αυτό.
Το πρόγραμμα σχεδιάστηκε και εφαρμόστηκε πιλοτικά τον Φεβρουάριο του 2024, στο Μουσείο Πάνου και Ηλία Ηλιόπουλου στα Φιλιατρά, όπου φιλοξενήθηκε η δράση με τη συμμετοχή 20 έφηβων μαθητών και μαθητριών του Γυμνασίου των Γαργαλιάνων.
Σκοπός του προγράμματος είναι να εισάγει έννοιες (τοπίο, συμμετοχή κλπ.) και να προωθήσει τη σύνδεση των εφήβων με το τοπίο μέσα από δράση στο πεδίο και ένα παιχνίδι ρόλων-φαντασίας για τη διαχείριση του τοπίου.

Ο χάρτης της περιοχής όπως διαμορφώθηκε από τα παιδιά

Το σκεπτικό αυτής της δράσης ήταν η δημιουργία ενός ολοκληρωμένου εργαλείου που να υποστηρίζει και να καθοδηγεί όσους και όσες που επιθυμούν να απευθυνθούν σε παιδιά προκειμένου να διερευνήσουν όρους που σχετίζονται με το αγροτικό τοπίο και τις συμμετοχικές διαδικασίες που το αφορούν.
Ένα αρχικό ερώτημα που τέθηκε ήταν το κατά πόσο τα ανήλικα άτομα έχει σημασία και δικαιούνται να λαμβάνουν μέρος σε συμμετοχικές διαδικασίες που αφορούν κοινά αγαθά, όπως για παράδειγμα το τοπίο. Η απάντηση ήρθε από το Άρθρο 12 της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού (1990)1, σύμφωνα με το οποίο:

1. Τα Συμβαλλόμενα Κράτη εγγυώνται στο παιδί που έχει ικανότητα διάκρισης το δικαίωμα ελεύθερης έκφρασης της γνώμης του σχετικά με οποιοδήποτε θέμα που το αφορά, λαμβάνοντας υπόψη τις απόψεις του παιδιού ανάλογα με την ηλικία του και με το βαθμό ωριμότητάς του.
2. Για το σκοπό αυτόν θα πρέπει ιδίως να δίνεται στο παιδί η δυνατότητα να ακούγεται σε οποιαδήποτε διοικητική ή δικαστική διαδικασία που το αφορά, είτε άμεσα είτε μέσω ενός εκπροσώπου ή ενός αρμόδιου οργανισμού, κατά τρόπο συμβατό με τους διαδικαστικούς κανόνες της εθνικής νομοθεσίας.
   Έχοντας κατά νου τα όσα περιγράφει το Άρθρο 12, η εκπαίδευση, η ευαισθητοποίηση και η κινητοποίηση των παιδιών για τις συμμετοχικές διαδικασίες που αφορούν το τοπίο και σχετίζονται με τη διαμόρφωσή του, αποκτά μία ειδική σημασία. Τα παιδιά δεν είναι μόνο μελλοντικοί πολίτες, αλλά και ενεργά μέλη της κοινότητας στο παρόν. Η ευημερία και η ποιότητα της ζωής τους επηρεάζεται από το τοπίο ως κοινό αγαθό και το δικαίωμά τους να γνωρίσουν έννοιες που το αφορούν και να αποκτήσουν εφόδια για λήψη αποφάσεων τόσο στο μέλλον όσο και στο σήμερα είναι θεσμοθετημένο. Συνεπώς, μία τέτοιου είδους εκπαίδευση η οποία απουσιάζει από το πρόγραμμα διδασκαλίας του σχολείου, αποκτά ιδιαίτερη σημασία και βαρύτητα.

«Το τοπίο του μέλλοντός μας» σχεδιάστηκε αντλώντας τη δομή του από τους όρους της βιωματικής μάθησης, κατά την οποία η μάθηση είναι καλύτερο να λαμβάνεται υπόψη ως διαδικασία και όχι ως αποτέλεσμα, ως μια συνεχής διεργασία βασισμένη στην εμπειρία, ως μια ολιστική διαδικασία προσαρμογής στον κόσμο και περιλαμβάνει αλληλεπίδραση μεταξύ του ατόμου και του περιβάλλοντος. Η μάθηση είναι η διαδικασία δημιουργίας γνώσης.2

Κάρτες παιχνιδιού

Η διάρθρωση του εκπαιδευτικού προγράμματος διαμορφώθηκε μέσα από τρεις (3) διακριτές και διαδοχικές ενότητες:

ΕΝΟΤΗΤΑ Α – Χαρτογραφώντας το τοπίο: Εισαγωγή και εξοικείωση με έννοιες που αφορούν το τοπίο. Τι είναι το τοπίο; Ποιο είναι το τοπίο; Πώς αλλάζει το τοπίο; Ορισμοί και τέτοιου είδους ερωτήματα απαντώνται μέσα από την πρώτη ενότητα του προγράμματος με όχημα το στοιχείο του παιχνιδιού.

ΕΝΟΤΗΤΑ Β – Περιήγηση και αφηγήσεις: Επαφή με το ίδιο το τοπίο μέσω δράσεων περιήγησης και ενεργητικής ακρόασης αφηγήσεων που σκιαγραφούν το παρελθόν και το παρόν του τοπίου από άτομα που βίωσαν ή/και έπαιξαν ρόλο στις αλλαγές του. Εδώ το όχημα είναι οι πολλαπλές αφηγήσεις είτε από άτομα μεγάλης ηλικίας είτε από άτομα που είναι σε θέση να γνωρίζουν την ιστορία του τοπίου ή άτομα που με τις αποφάσεις τους επέδρασαν στο τοπίο.

ΕΝΟΤΗΤΑ Γ – Παιχνίδι ρόλων: Ένα παιχνίδι ρόλων και φαντασίας που, αντλώντας εργαλεία από την τέχνη του θεάτρου, εγείρει βιωματικά το πλαίσιο της λήψης αποφάσεων για τη διαμόρφωση του τοπίου του μέλλοντος, αντλώντας υλικό από τις γνώσεις που αποκτήθηκαν στις προηγούμενες ενότητες αλλά και δημιουργώντας νέες.

Απώτερος στόχος της πιλοτικής εφαρμογής ήταν η δημιουργία ενός εγχειριδίου ως ένας οδηγός υλοποίησης του προγράμματος για όποιον/α ενδιαφέρεται να το εφαρμόσει με την ομάδα του/ης ή και να το εντάξει σε ευρύτερα προγράμματα σπουδών που εμπεριέχουν την έννοια του τοπίου. Ο σχεδιασμός απευθύνεται σε παιδιά γυμνασίου και λυκείου.

Το εγχειρίδιο είναι διαθέσιμο εδώ.

Κατά την πιλοτική εφαρμογή που έλαβε χώρα στα Φιλιατρά τον Φεβρουάριο του 2024 τα παιδιά ανταποκρίθηκαν με μεγάλο ενθουσιασμό στις δράσεις του προγράμματος. Μέσω των παιχνιδιών κατανόησαν όρους και έννοιες που αφορούν το τοπίο, αλλά και να παρακολουθήσουν την περιήγηση στο τοπίο μέσα από νέα πρίσματα. Το παιχνίδι ρόλων αποδείχτηκε μία δημιουργική εμβάθυνση σε όλα όσα είχαν προηγηθεί με τα παιδιά να αναλαμβάνουν δράση με αυτοπεποίθηση, αλλά και χιούμορ. Το θέατρο ως εργαλείο κατάφερε να «ξεκλειδώσει» νέες ιδέες και άνοιξε έναν διάλογο διαπραγμάτευσης του τοπίου του μέλλοντος.