Δουλεύοντας με τα τοπία της Πρέσπας

Σύμφωνα με την Ευρωπαϊκή Σύμβαση για το Τοπίο (ΕΣΤ), για να διαμορφωθεί μια στρατηγική για τη διαχείριση των τοπίων πρέπει κάθε κράτος μέλος να διατυπώσει στόχους ποιότητας για τα τοπία. Τονίζεται μάλιστα ότι αυτό πρέπει να γίνεται μετά από δημόσια διαβούλευση και να αποτυπώνει τις προσδοκίες του κοινού σε σχέση με τα χαρακτηριστικά των τοπίων. Στο MedINA και την ΕΠΠ πιστεύουμε ότι οι κάτοικοι της περιοχής που ζουν τον τόπο και οι άνθρωποι που εμπλέκονται στην εφαρμογή πολιτικών σε τοπικό επίπεδο διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του τοπίου, επομένως χρειάζεται να εμπλέκονται ενεργά στη διαχείρισή του.

Η αξία του τοπίου της Πρέσπας αναγνωρίζεται τόσο από τους κατοίκους όσο και από τους επισκέπτες της περιοχής, και αναδεικνύεται σε πολλά κείμενα πολιτικής. Η εικόνα των λιμνών, του Αγ. Αχιλλείου και των βουνών που περιβάλλουν τις λίμνες είναι κατά γενική ομολογία εμβληματική. Ποια είναι όμως τα χαρακτηριστικά αυτών των τοπίων και πώς διαμορφώθηκαν; Ποιοι παράγοντες επηρέασαν την εξέλιξή τους; Ποια είναι η διαχείρισή τους και ποιες πολιτικές τα επηρεάζουν σήμερα; Μέσα από το έργο LPPT προσπαθήσαμε να συνδυάσουμε μια διαδικασία συμμετοχικού σχεδιασμού και επιστημονικής έρευνας ώστε να διατυπώσουμε στόχους ποιότητας για τα τοπία του Δήμου Πρεσπών που να συμπεριλαμβάνουν τις απόψεις φορέων και κατοίκων της περιοχής.

Για να φτάσουμε εκεί ακολουθήσαμε τα εξής βήματα:

Μεθοδολογία της μελέτης τοπίου του Δήμου Πρεσπών

1. Αναγνωρίσαμε τα τοπία των Πρεσπών, την τυπολογία και τα επιμέρους χαρακτηριστικά τους μέσα από συστηματική καταγραφή και ανάλυση, ακολουθώντας τα παραδείγματα της Καταλονίας και Αγγλίας. Το αποτέλεσμα αυτής της ανάλυσης ήταν η κατηγοριοποίηση των τοπίων σε 8 βασικούς και 34 ειδικούς τύπους τοπίου με βάση κάποια κοινά χαρακτηριστικά τους, και η αναγνώριση 12 περιοχών τοπίου (λειτουργικές – γεωγραφικές ενότητες).
2. Καταγράψαμε τα δυνατά και αδύνατα σημεία, τις ευκαιρίες και τις προκλήσεις που αντιμετωπίζουν τα τοπία, όπως αναγνωρίστηκαν στο συμμετοχικό εργαστήριο «Το μέλλον του τοπίου της Πρέσπας» που έγινε στις Πρέσπες τον Απρίλιο του 2022, καθώς και τις αιτίες των μεταβολών των τοπίων, όπως προέκυψαν από το συμμετοχικό εργαστήριο «Το τοπίο της Πρέσπας μέσα στον χρόνο» τον Ιούλιο του 2021.
3. Συνδέσαμε την αξία που αποδίδουν οι κάτοικοι και οι επισκέπτες σε αυτά τα τοπία μέσω συνεντεύξεων που έγιναν στις αρχές του 2022, και τις αναγνωρισμένες περιβαλλοντικές, πολιτιστικές ή άλλες αξίες που τους αποδίδονται σε θεσμικά κείμενα. Τα αποτελέσματα αυτής της ανάλυσης ήταν η αναγνώριση των αξιών για κάθε τύπο τοπίου και η κατανομή τους στις περιοχές τοπίου.
4. Τέλος, συγκεντρώσαμε τις προτάσεις ή κατευθύνσεις διαχείρισης του τόπου και των τοπίων του που περιλαμβάνονται σε διάφορες μελέτες (ΠΠΧΣΑΑ, ΣΧΟΟΑΠ, Ειδικές Περιβαλλοντικές Μελέτες κλπ.), καθώς και αυτές που κατατέθηκαν από τους κατοίκους και τους φορείς στο εργαστήριο του Απριλίου του 2022 και στο online ερωτηματολόγιο.

Βάσει αυτών των πληροφοριών συντέθηκαν 6 Γενικοί Στόχοι Ποιότητας (Σ) για τα τοπία των Πρεσπών, οι οποίοι εκφράζουν γενικές αρχές με εφαρμογή σε όλα τα τοπία.  Στη συνέχεια, οι στόχοι αυτοί εξειδικεύτηκαν για τους 8 βασικούς τύπους τοπίων (ΣΤ).

Τέλος, από τους στόχους που τέθηκαν προκύπτουν κατευθύνσεις πολιτικής ανά δραστηριότητα σε άμεση συσχέτιση με τους Γενικούς Στόχους Ποιότητας (Σ) όσο και με τους στόχους ανά βασικό τύπο τοπίου (ΣΤ). Οι στόχοι ποιότητας και οι κατευθύνσεις πολιτικής κοινοποιήθηκαν σε τοπικούς και περιφερειακούς φορείς, καθώς και σε υπηρεσίες υπουργείων.

Οι στόχοι ποιότητας τοπίων του Δήμου Πρεσπών και οι σχετιζόμενες προτάσεις πολιτικής αποτελούν μια στρατηγική σχετικά με το πώς θέλουμε να είναι τα τοπία της περιοχής στο μέλλον και τι χρειάζεται να γίνει για να επιτευχθεί αυτό. Δεν αποτελούν ένα σχέδιο δράσεων ούτε ένα πλαίσιο κανονισμών. Για την επίτευξη κάποιων από αυτούς τους στόχους και την υλοποίηση των συνδεδεμένων προτάσεων πολιτικής απαιτείται μια συντονισμένη προσπάθεια διαφόρων φορέων σε τοπικό, περιφερειακό και κεντρικό επίπεδο διοίκησης, για άλλους απαιτείται η ενεργή συμμετοχή των κατοίκων και επαγγελματιών, ενώ για κάποιους είναι απαραίτητη και μια νέα κουλτούρα διαχείρισης και σχεδιασμού από όλους.

Σε άμεση συνάφεια σχεδιάστηκε η στρατηγική συμμετοχικού σχεδιασμού με τελικό στόχο τους στόχους ποιότητας. Σκοπός ήταν να συμπεριλάβουμε ένα πλήθος φορέων της περιοχής, κατοίκους και στελέχη υπηρεσιών που εμπλέκονται στον σχεδιασμό και τη διαχείριση πολιτικών. Καθώς όμως το τοπίο είναι μια έννοια που είναι πολυσήμαντη και ο καθένας την προσεγγίζει διαφορετικά, προσπαθήσαμε να δημιουργήσουμε τη γλώσσα που θα επικοινωνούμε με τους συμμετέχοντες. Δημιουργήσαμε έτσι μια σειρά ερωτήσεων στις οποίες θα απαντούσαμε τόσο εμείς ως μελετητές όσο και οι κάτοικοι των Πρεσπών αλλά και οι φορείς που δραστηριοποιούνται στην Πρέσπα.

Διακρίναμε 4 επίπεδα συμμετοχής:

• Ενημέρωση: Αυτοί οι φορείς που θέλουμε να ενημερώσουμε για το πρόγραμμα, τις δράσεις του και τα αποτελέσματα του.
• Γνώμη – Άποψη: Οι φορείς αυτοί που θα θέλαμε καταγεγραμμένη τη γνώμη τους στο πλαίσιο του προγράμματος.
• Συμμετοχή στην έρευνα: Οι ενδιαφερόμενοι (κάτοικοι και επισκέπτες) από τους οποίους θέλουμε να αντλήσουμε πληροφορία στη διάρκεια της έρευνας.
• Συμμετοχή στο σχεδιασμό: Οι φορείς και ενδιαφερόμενοι που θέλουμε να συμμετάσχουν στα εργαστήρια, τόσο στο 1ο που αφορά στην καταγραφή του πλαισίου μεταβολής του τοπίου, όσο και στο 2ο που αφορά στον καθορισμό των στόχων ποιότητας του τοπίου.